أحمد بن محمد الهمذاني ( ابن الفقيه الهمذاني ) ( مترجم : ح . مسعود )
247
البلدان ( بخش مربوط به ايران ) ( فارسى )
يا « گادزاكا » يا « گادزا » ناميدهاند و در زبان ارمنى و سريانى « گندزك » يا « گنزك » خواندهاند . مورخان و جغرافى نويسان عرب آن را « جزن » يا « جزنق » « 1 » نام بردهاند . در اوستا « 2 » چئچسته caecasta خوانده شده ، همان است كه بعدها به شيز موسوم گرديد . در تفسير پهلوى آتش نيايش آمده : « از چچست تا درياچهء ( چچست ) « 3 » چهار فرسنگ است . اين درياچه چهار فرسنگ پهنا و درازا دارد » . از اين عبارت مستفاد مىشود كه اين درياچه به نام شهر مجاور خود نامزد بوده است . و به همين ملاحظه آب درياچهء ارميه به مدلول مندرجات كتاب بندهش مقدس است . گنگ از همان ريشهء « گنج » پارسى است و برخى از شهرهاى قديم ايران به مناسبت وفور ثروت و ذخاير به ( گنجه ، غزنه ) ناميده شدهاند . مانند شهر گنجه در شمال آذربايجان و شهر غزنه ( غزنين ) در افغانستان . گزن نيز مقلوب گنز ( گنزك ، گنجك ، گنجه ) مىباشد ، كه نفايس و طرف بسيار داشته و هراكليوس آنها را بغارت برد . ياقوت مىنويسد كه شيز معرب ( جيس ) است و اهل مراغه و آن نواحى اين موضع را « گزن » مىنامند . و در لفظ ( جزنق ) نيز نويسد ، قصبهء آبادى است در آذربايجان ، نزديك مراغه ، و در آنجا آثار خرابههاى عمارت و آتشكدهاى كه پادشاهان قديم ايران ساخته بودند ديده شود . بعيد نيست كه اصل كلمهء جزنق يعنى گزنك همان كلمهء گنك و كنزك باشد كه در كتب زرتشتى و يونانى نام شهر و آتشكدهء معروف آذربايجان بوده است - آنچه تا كنون در اين توضيح نقل شده از گفتار آقاى دكتر معين است . رك : مزديسنا ، ج 1 ، ص 319 - پايصفحه - و ص 316 و 317 - پايصفحه و متن - نيز رك : ياقوت و ابن خردادبه و لسترنج ص 241 - 242 . ظاهر عبارت ابن الفقيه اين است كه جنزه و شيز دو جايند . رك : متن ( ص 286 ) در دائرة المعارف فارسى گويد : « چيچست ( Cicast ) اوستائى چئهچسته ( Castacae ) ، نام قديم درياچهاى در ولايت آذربايجان كه بر حسب روايت مزديسنان ، مولد زرتشت در كنار آن بوده است . امروز غالبا اين درياچه را درياچهء اورميه ( رضائيه ) كه در زمان حمد اللّه مستوفى « 4 » ظاهرا به همين نام مشهور بوده است تطبيق مىكنند
--> ( 1 ) - ياقوت و ابن خردادبه . ( 2 ) - يشت 5 ، بند 49 ( 3 ) - همان درياچهء ارميه ( - اروميه - رضائيه كنونى ) است . ( 4 ) - قرن هشتم هجرى .